23 prilli, Dita Ndërkombëtare e Librit dhe të Drejtave të Autorit, shënohet në mbarë botën si një moment reflektimi mbi rëndësinë e krijimtarisë, leximit dhe mbrojtjes së autorëve.
Që nga viti 2003, kjo ditë shënohet globalisht me qëllim promovimin e librave dhe forcimin e respektit për të drejtat autoriale, veçanërisht tek të rinjtë.
Avokatja Kujtesa Nezaj thekson se të drejtat e autorit përbëjnë bazën ligjore që mbron krijuesit në fusha të ndryshme si letërsia, muzika, arti dhe teknologjia. Ato i japin autorit kontroll mbi mënyrën se si përdoret vepra e tij dhe sigurojnë që ai të përfitojë nga puna dhe krijimtaria e vet.
“Të drejtat e autorit janë të drejta, të cilat përcaktohen me Ligjin për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta. Autori gëzon disa të drejta me vetë faktin e krijimit të veprës. Këto të drejta ndahen në dy grupe: të drejtat ekonomike dhe të drejtat morale, të cilat i mundësojnë autorit kontrollimin e shfrytëzimit të veprës së tij edhe kuptohet përfitimin financiar nga shfrytëzimi i kësaj vepre. Në të drejtat ekonomike hyjnë ta zëmë të drejtat e riprodhimit të veprës, të drejtat e shpërndarjes së veprës, të drejtat e adaptimit apo përshtatjes së veprës dhe të drejta të tjera që kanë të bëjnë me vepra të caktuara specifike”, tha Nezaj.
Në praktikë, ajo tha se të drejtat ekonomike përfshijnë aktivitete si botimi, shpërndarja, përkthimi dhe adaptimi i veprave, të cilat shpesh realizohen përmes kontratave me shtëpi botuese apo producentë. Ndërkaq, të drejtat morale garantojnë që autori të njihet gjithmonë si krijues i veprës dhe që ajo të mos cenohet apo ndryshohet pa pëlqimin e tij.
Megjithatë, pavarësisht nga rëndësia e tyre, zbatimi i këtyre të drejtave mbetet sfidues në praktikë. Shkeljet më të shpeshta lidhen me përdorimin e paautorizuar të veprave, përfshirë shpërndarjen ilegale dhe kopjimin pa kompensim.
“Ka shkelje të shumta të të drejtave të autorëve në praktikë, sidomos në Kosovë, marrë në konsideratë që krijimi i tërë sistemit të mbrojtjes së të drejtave të autorit është relativisht i ri. Edhe përkundër asaj që ligji përkatës për mbrojtjen e të drejtave të autorit ka një kohë që ka hyrë në fuqi, mekanizmat të cilët e mundësojnë zbatimin e atij ligji akoma nuk janë tërësisht funksionalë. Nëse marrim shembull konkret rastin e librave, mund të them në krahasim me periudhat paraprake ndoshta shitja pirate e librave apo veprave autoriale është më e ulët sesa ka qenë, për shkak të ndërmarrjes së disa aktiviteteve nga organet kompetente për ndalimin e këtyre veprimeve ilegale siç janë shpërndarja e veprave pirate“, tha Nezaj.
Ajo u shpreh se një ndër problemet kryesore mbetet keqinterpretimi i të drejtës për kopjim personal.
Përveç institucioneve, rol të rëndësishëm në mbrojtjen e të drejtave të autorit kanë edhe vetë autorët dhe përdoruesit e veprave, tha ajo për KP.
“Edhe nëse nisemi prej vetë lexuesve ose përdoruesve, shfrytëzuesve duhet me patjetër të vetëdijësohen që përdorimi i paautorizuar i veprave autoriale shkelet me ligj edhe nëse domethënë qëllimi i atij përdorimi është personal siç e përmenda më herët, janë disa kufizime të cilat duhet t’i përmbushin. Pra, është shumë e rëndësishme që e tërë shoqëria në përgjithësi duke filluar nga fëmijët të vetëdijësohen që përdorimi i veprës së dikujt nuk është nuk është ligjor”, u shpreh Nezaj.
Avokatja po ashtu bën thirrje se autorët duhet të jenë më aktivë në mbrojtjen e të drejtave të tyre, duke përdorur mekanizmat ligjorë në dispozicion. Ajo tha se pa reagimin e tyre, shkeljet rrezikojnë të bëhen praktikë e zakonshme, duke dëmtuar jo vetëm krijuesit individualë, por edhe zhvillimin kulturor dhe kreativ të shoqërisë në tërësi.
