Shkruan: Driton Zenku
Studentët shpesh konsiderohen si aktorë të veçantë socialë dhe politikë në shoqëri. Roli i tyre nuk është thjesht akademik, por shtrihet në sferën e aktivizmit, ndryshimit social dhe mobilizimit politik. Studentët përfaqësojnë një forcë dinamike në çdo shoqëri. Ata janë katalizator i ndryshimit politik dhe shoqëror, mbrojtës i identitetit kulturor dhe gjuhësor, por edhe faktor i mobilizimit qytetar dhe demokratik.
Për më tepër, roli i tyre nuk kufizohet vetëm në universitet; studentët shpesh shndërrohen në aktorë të drejtpërdrejtë në zhvillimet kombëtare dhe historike, duke ndikuar në mënyrë të prekshme në krijimin e institucioneve dhe normave shoqërore.
Në shekullin e 21, studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut u bie sërish barra të ngrejnë zërin e tyre për një çështje fundamentale: gjuhën amtare.
Studentët shqiptarë në Maqedonia e Veriut po organizojnë protesta për të kërkuar mbajtjen e provimit të jurisprudencës në gjuhën amtare. Ky provim, i domosdoshëm për ushtrimin e profesionit juridik si avokat, gjyqtar apo prokuror, në praktikë zhvillohet kryesisht në maqedonisht, edhe pse ligjërisht gjuha shqipe ka status zyrtar.
Studentët argumentojnë se kjo krijon një pengesë të pabarabartë, duke kufizuar mundësitë e tyre profesionale dhe duke ndikuar drejtpërdrejt në përfaqësimin e shqiptarëve në sistemin gjyqësor. Ata kërkojnë që provimi të zhvillohet plotësisht në shqip, me procedura të barabarta për të gjithë kandidatët, dhe zbatim real të të drejtave gjuhësore të garantuara me ligj.
Ky aktivizëm studentor nuk është thjesht një betejë për një provim, por vazhdon traditën historike të studentëve shqiptarë në vend, të cilët gjithmonë kanë luftuar për arsim të drejtë, përfaqësim të barabartë dhe respektimin e identitetit kulturor.
Në historinë moderne shqiptare, studentët kanë qenë më shumë se një kategori sociale – ata kanë qenë motor i ndryshimit politik, katalizator i revoltës dhe zë i ndërgjegjes kombëtare. Nga Tirana në Prishtinë dhe deri në Shkup e Tetovë, roli i tyre ka ndjekur një vijë të përbashkët: kërkimin për liri, barazi dhe dinjitet.
Studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut
Në fund të Jugosllavisë dhe në fillim të pluralizmit, studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut u angazhuan fuqishëm për arsim të lartë në gjuhën shqipe, përfaqësim më të drejtë në institucione dhe njohje të identitetit të tyre kulturor. Këto kërkesa shpesh hasnin në rezistencë nga autoritetet shtetërore, duke krijuar tensione të vazhdueshme dhe duke i shtyrë studentët drejt një aktivizmi gjithnjë e më të organizuar.
Një moment historik në këtë rrugëtim ishte themelimi i Universiteti i Tetovës në vitin 1994, fillimisht si institucion i pashpallur zyrtarisht. Studentët ndoqën mësimin në kushte të vështira, përballuan presion policor dhe u bënë pjesë aktive e rezistencës për legalizimin e universitetit. Ky institucion u kthye në simbol të luftës për arsim në gjuhën shqipe dhe më vonë u legalizua, duke shënuar një fitore të rëndësishme për shqiptarët në vend.
Gjatë Konflikti i vitit 2001 në Maqedoni, studentët shqiptarë u mobilizuan politikisht dhe shoqërisht, kontribuuan në sensibilizimin e opinionit publik dhe në disa raste u përfshinë drejtpërdrejt në zhvillimet e kohës. Pas konfliktit, Marrëveshja e Ohrit solli avancime të rëndësishme për të drejtat e shqiptarëve, përfshirë arsimin dhe përfaqësimin, duke hapur një kapitull të ri për angazhimin studentor.
Në vitet që pasuan, studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut vazhduan të jenë aktivë në mbrojtjen e cilësisë së arsimit, kundërshtimin e diskriminimit institucional dhe ruajtjen e gjuhës shqipe në universitete. Ata u bënë pjesë e lëvizjeve më të gjera studentore dhe qytetare, duke bashkëpunuar edhe me studentë të komuniteteve të tjera dhe duke dëshmuar se aktivizmi i tyre nuk është vetëm etnik, por edhe shoqëror.
Roli i tyre vazhdon edhe sot, ku studentët reagojnë ndaj çështjeve të barazisë dhe përfaqësimit, marrin pjesë në protesta dhe iniciativa qytetare dhe kontribuojnë në debatin publik për reforma në arsim dhe integrim evropian. Nga rezistenca për universitet në gjuhën shqipe deri te aktivizmi modern, ata mbeten një zë i rëndësishëm në jetën publike.
Studentët shqiptarë në Kosovë
Në Universiteti i Prishtinës, studentët shqiptarë luajtën një rol po aq të rëndësishëm në historinë e Kosovës. Që nga vitet ’60 dhe ’70, ata u shndërruan në një elitë të re intelektuale dhe politike, duke kërkuar barazi në kuadër të Jugosllavisë, përdorimin e gjuhës shqipe dhe avancimin e statusit të Kosovës. Këto kërkesa kulmuan me Protestat studentore në Kosovë 1981, të cilat filluan si protesta sociale, por shumë shpejt u shndërruan në kërkesa të hapura politike për republikë dhe më shumë të drejta.
Gjatë viteve ’90, nën regjimin e Slobodan Milošević, studentët organizuan rezistencë paqësore duke bojkotuar institucionet shtetërore serbe, duke krijuar sistem paralel arsimor dhe duke mbajtur protesta të vazhdueshme kundër represionit. Kjo rezistencë u bë një nga shtyllat kryesore të qëndresës shqiptare në Kosovë.
Gjatë Lufta e Kosovës, shumë studentë u përfshinë drejtpërdrejt në zhvillimet e luftës, disa duke iu bashkuar Ushtria Çlirimtare e Kosovës, e të tjerë duke kontribuar në informim, diplomaci dhe dokumentimin e krimeve. Pas luftës, ata vazhduan të luajnë rol në ndërtimin e institucioneve dhe në zhvillimin e jetës demokratike.
Studentët shqiptarë në Shqipëri
Ndërkohë, në Shqipëri, studentët ishin faktor vendimtar në rrëzimin e sistemit komunist. Në dhjetor të vitit 1990, në Universiteti i Tiranës, ata nisën protesta që fillimisht kishin karakter social, por që shpejt u kthyen në kërkesa politike për pluralizëm, liri fjale dhe fundin e diktaturës. Këto zhvillime çuan në transformime të thella politike dhe në krijimin e sistemit demokratik.
Rrëzimi i monumentit të Enver Hoxha në vitin 1991 u bë simbol i kësaj lëvizjeje dhe i rolit të studentëve në ndryshimet historike. Ata nuk ishin vetëm protestues, por edhe organizatorë dhe liderë të rinj që më pas kontribuuan në ndërtimin e institucioneve demokratike dhe të shoqërisë civile.
Në të tri hapësirat shqiptare, studentët kanë dëshmuar se janë shumë më tepër sesa pjesë e sistemit arsimor. Ata kanë qenë dhe mbeten një forcë shtytëse e historisë, duke sfiduar sisteme, duke kërkuar të drejta dhe duke ndikuar drejtpërdrejt në rrjedhën e zhvillimeve politike dhe shoqërore. Nga rezistenca te shtetformimi, roli i tyre mbetet një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë moderne shqiptare.
Ky artikull është botuar në Gazetën Flaka
