Shkencëtarët kanë kapur sinjale nga shkalla më e vogël e natyrës e eksploruar ndonjëherë – 100 miliardë herë më e vogël se një atom.
Një botë aq e vogël sa disa fizikanë e kanë quajtur me nofkën zeptoversi.
Hulumtimi, i udhëhequr nga shkencëtarë me bazë në Kembrixh, u mor nga një eksperiment në Përplasësin e Madh të Hadroneve (LHC).
Kjo makinë e madhe në Laboratorin Evropian për Fizikën e Grimcave (CERN) në kufirin zvicerano-francez përplas atomet së bashku për t’i copëtuar dhe për të zbuluar se çfarë ka brenda tyre.
Rezultati është i rëndësishëm sepse mund t’i ndihmojë studiuesit të zhvillojnë një teori të re dhe më të plotë se si funksionon Universi.
Materia e errët përbën një pjesë të madhe të kozmosit tonë, megjithatë studiuesit kanë luftuar për ta zbuluar atë.
Shkencëtarët e dinë se është aty sepse forca e saj gravitacionale ndikon në materien normale, por në të gjitha aspektet e tjera ka mbetur plotësisht e padukshme.
Pra, në këtë eksperiment, grimcat u përplasën me njëra-tjetrën me energji të lartë dhe shkencëtarët studiuan materialin që u hodh jashtë – shrapnelën e përplasjeve.
Njëra prej tyre është një grimcë nënatomike – më e vogël se një atom – e quajtur kuark bukurie.
Grimca është e paqëndrueshme dhe ekziston vetëm për një triliontë e gjysmë të sekondës përpara se të shpërbëhet në forma të tjera – duke u zbërthyer.
Pavarësisht jetëgjatësisë së tij të shkurtër, studiuesit arritën ta zbulonin atë duke bashkëvepruar me grimca të tjera të vogla në një shkallë prej një miliardi-triliontë të metrit.
Disa teori sugjerojnë se në këto shkallë grimcat janë më të ndjeshme ndaj materies së errët dhe kjo mund të ndikojë në mënyrën se si kuarket bashkëveprojnë dhe zbërthehen. Pra, zbulimi i aktivitetit në këtë botë të vogël mund t’i ndihmojë shkencëtarët të zbulojnë materien e errët.
“Po trokasim në derën e këtij zeptoversi”, tha për BBC News Dr. Harry Cliff, i Universitetit të Kembrixhit, i cili udhëhoqi analizën e të dhënave.
Ai tha se kjo valle nënatomike u ofroi studiuesve një vend pranë ringut për të parë sjelljen e grimcave të reja të mundshme.
28 vendet e përfshira në projekt kanë rënë dakord për një përmirësim prej 150 milionë funtesh të këtij detektori në Përplasësin e Madh të Hadroneve (LHCb), gjë që do ta rriste frekuencën e këtyre zbërthimeve dhjetëfish.
“Me këtë ne mund të hetojmë brenda zeptoversit dhe të shohim se çfarë na pret”, tha Cliff.
Por vitin e kaluar, agjencia e Mbretërisë së Bashkuar për Kërkim dhe Inovacion (UKRI), organi qeveritar përgjegjës për financimin e kërkimit, njoftoi se po tërhiqte pjesën e saj të parave për përmirësimin e planifikuar.
Më vonë njoftoi shkurtime në disa projekte të tjera të fizikës së grimcave dhe astronomisë këtë verë, përfshirë teleskopin ikonik Lovell të Jodrell Bank .
Edhe pse ky hulumtim u drejtua nga shkencëtarë me bazë në Kembrixh, për shkak të shkurtimeve, Prof Tim Gershon, i cili drejton bashkëpunimin ndërkombëtar LHCb, i tha BBC News se përfshirja e plotë e Mbretërisë së Bashkuar në hulumtim do të vihej në dyshim./BBC/
