Vrasja e Udhëheqësit Suprem të Iranit, Ajatollah Ali Khamenei, në sulmet e përbashkëta SHBA-Izrael të së shtunës shënon një moment kthese për Republikën Islamike, duke hequr figurën që për më shumë se tre dekada ishte autoriteti përfundimtar politik, ushtarak dhe ideologjik i vendit.
Kleriku 86-vjeçar ushtroi pushtet që shtrihej në të gjithë forcat e armatosura, gjyqësorin dhe aparatin e politikës së jashtme të Iranit, me vendimet e tij që mbizotëronin ato të presidentëve dhe parlamentit njësoj.
Që kur mori udhëheqjen në vitin 1989 pas vdekjes së themeluesit të Republikës Islamike, Ruhollah Khomeini, Khamenei e drejtoi Iranin gjatë pasojave të luftës Iran-Irak, sanksioneve shkatërruese perëndimore, izolimit diplomatik, trazirave të brendshme të përsëritura dhe konfrontimit në rritje me Uashingtonin dhe Tel Avivin.
Për mbështetësit, ai ishte mbrojtësi i palëkundur i sovranitetit të Iranit kundër presionit të huaj. Për kritikët, ai simbolizonte një sistem politik të pakompromis që i reziston reformave dhe mospajtimit.
Si udhëheqës suprem, ai shërbeu si kreu i shtetit dhe komandant i përgjithshëm, duke mbajtur autoritetin përfundimtar mbi forcat e armatosura dhe Korpusin e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC).
Fëmijëria, besimi dhe politika e hershme
Khamenei lindi më 19 prill 1939, në Mashhad në Iranin lindor, në një familje modeste fetare. Pasi përfundoi arsimin fillor, ai ndoqi studimet islame në seminarin në Mashhad përpara se të vazhdonte me trajnime të avancuara teologjike në Qom. Ai ishte gjithashtu i njohur për interesin e tij të thellë në poezi dhe letërsi.
Në filli të viteve 1960, ai iu bashkua lëvizjes së Ajatollah Khomeinit kundër Shah Mohammad Reza Pahlavi. Duke filluar nga viti 1963, ai u arrestua disa herë nga SAVAK, shërbimi i inteligjencës së Shahut, për organizimin e protestave dhe shpërndarjen e literaturës anti-regjim, dhe kaloi disa periudha në mërgim.
Ndërsa protestat masive përfshiu Iranin në vitet 1978-1979, duke dobësuar monarkinë, të burgosurit politikë dhe të dëbuarit u rikthyen në jetën publike. Khamenei u rishfaq në Mashhad dhe qytete të tjera, duke ndihmuar në organizimin e demonstratave dhe duke mobilizuar mbështetje për axhendën revolucionare të Khomeinit.
Ngritja dhe roli si udhëheqës suprem
Pas Revolucionit Islamik të vitit 1979, Khamenei u bashkua me Këshillin Revolucionar dhe u ngrit shpejt në detyrë brenda rendit të ri politik. Ai shërbeu si zëvendësministër i mbrojtjes, udhëheqës i lutjes së xhumasë në Teheran dhe anëtar i parlamentit.
Në vitin 1981, pas vrasjes së Presidentit Mohammad Ali Rajai, Khamenei u zgjodh president, duke shërbyer dy mandate radhazi deri në vitin 1989. Po atë vit, ai i mbijetoi një atentati kur një bombë e fshehur në një magnetofon shpërtheu gjatë një fjalimi në xhami, duke ia dëmtuar përgjithmonë krahun e djathtë.
Pas vdekjes së Khomeinit në qershor të vitit 1989, Asambleja e Ekspertëve të Iranit emëroi Khamenein si udhëheqës suprem, me rishikime kushtetuese që më vonë formalizuan pozicionin në kulmin e sistemit politik.
Edhe pse fillimisht u pa si një zgjedhje kompromisi, ai gradualisht konsolidoi autoritetin, duke forcuar pushtetin e zyrës së udhëheqësit suprem mbi degët ekzekutive dhe legjislative. Nën udhëheqjen e tij, Irani ndoqi një politikë të jashtme të përqendruar në rezistencën ndaj ndikimit të SHBA-së, zgjerimin e aleancave rajonale dhe ruajtjen e parandalimit strategjik.
Brenda vendit, politika e Iranit lëvizi midis rrymave reformiste dhe konservatore. Fitorja e Presidentit reformist Mohammad Khatami në vitin 1997 gjeneroi optimizëm publik, por Khamenei kufizoi përpjekjet për ta hapur Iranin ndaj Perëndimit. Presidenca e Mahmoud Ahmadinejadit u përafrua më ngushtë me prioritetet konservatore, megjithëse zgjedhjet e diskutueshme të vitit 2009 shkaktuan protesta masive.
Administratat e mëvonshme lundruan në një ekuilibër kompleks midis pragmatizmit dhe ngurtësisë ideologjike. Presidenti Hassan Rouhani ndoqi angazhimin diplomatik, duke përfshirë negociatat bërthamore, ndërsa Presidenti konservator Ebrahim Raisi u bashkua ngushtë me politikat e Khameneit.
Mandati i Khameneit u shoqërua gjithashtu me valë të përsëritura trazirash. Në vitin 2022, vdekja e Mahsa Amini-t gjatë paraburgimit nga policia e moralit shkaktoi protesta mbarëkombëtare që nxorën në pah pakënaqësi të thella shoqërore.
Protestat shpërthyen përsëri në fund të vitit 2025, fillimisht kundër vështirësive ekonomike, por më vonë u shndërruan në demonstrata masive kundër regjimit. Protestat u shoqëruan me përleshje të dhunshme dhe një shtypje nga qeveria, me autoritetet iraniane që konfirmuan mbi 3,100 vdekje, përfshirë civilë dhe personel sigurie.
Programi bërthamor dhe negociatat
Programi bërthamor i Iranit u bë një nga çështjet përcaktuese të sundimit të Khameneit. Ndërsa tensionet u përshkallëzuan me fuqitë perëndimore, sanksionet gjithëpërfshirëse e tendosën rëndë ekonominë e Iranit.
Në vitin 2015, Teherani arriti Planin e Përbashkët Gjithëpërfshirës të Veprimit (JCPOA), duke frenuar aktivitetet bërthamore në këmbim të lehtësimit të sanksioneve. Khamenei miratoi negociatat, por mbeti thellësisht skeptik ndaj Uashingtonit. Marrëveshja u prish pasi SHBA-të nën Presidentin Donald Trump u tërhoqën në vitin 2018 dhe rivendosën sanksionet, duke bërë që Irani të zvogëlonte pajtueshmërinë.
Vdekja e Khameneit vjen në një kohë kur Uashingtoni dhe Teherani ishin të angazhuar në negociata të tërthorta bërthamore. Kërkesat e SHBA-së thuhet se përfshinin kufizime të përhershme mbi aftësitë bërthamore të Iranit dhe kufizime mbi rezervat e uraniumit të pasuruar, ndërsa zyrtarët iranianë këmbëngulën se nuk do të hiqnin dorë nga të drejtat e pasurimit ose të transportimit të rezervave jashtë vendit dhe kërkuan lehtësim të sanksioneve.
Khamenei vazhdimisht i ka paraqitur ambiciet bërthamore të Iranit si paqësore, ndërsa i ka portretizuar sanksionet si shtrëngim ekonomik. Në një nga postimet e tij të fundit në mediat sociale më 17 shkurt, ai tha se energjia bërthamore është një “e drejtë e pamohueshme” e njohur sipas udhëzimeve ndërkombëtare dhe kritikoi ndërhyrjen e SHBA-së.
Palestina, aleancat rajonale dhe ‘Boshti i Rezistencës’
Mbështetja për shtetësinë palestineze mbeti qendrore në botëkuptimin e Khameneit. Pas luftës së Izraelit në Gaza në tetor 2023, ai intensifikoi retorikën kundër Izraelit dhe SHBA-së, duke i nxitur vendet të ndërpresin lidhjet me Izraelin dhe duke bërë thirrje për izolim diplomatik.
Një shtyllë kyçe e strategjisë së Iranit nën udhëheqjen e Khameneit ishte mbështetja e aleatëve rajonalë, përfshirë Hezbollahun në Liban dhe grupeve të armatosura në të gjithë Irakun dhe Jemenin, si pjesë e asaj që zyrtarët iranianë e përshkruajnë si “Boshti i Rezistencës” – një rrjet i lidhur kundër ndikimit izraelit dhe amerikan. Grupimi mbulon gjithashtu fraksionet palestineze, përfshirë Hamasin dhe ish-regjimin sirian të Bashar al-Asadit.
Përballja me SHBA-në dhe Izraelin
Khamenei mbeti një kritik i hershëm i politikave të SHBA-së dhe Izraelit, duke i portretizuar shpesh ata si kundërshtarët kryesorë të Iranit. Tensionet rajonale u përshkallëzuan pasi sulmet ajrore izraelite në bazat iraniane vitin e kaluar shkaktuan sulme hakmarrëse nga Teherani.
Ai u zotua vazhdimisht se Irani do t’u përgjigjej veprimeve izraelite dhe refuzoi mundësinë e negociatave me Tel Avivin, duke paralajmëruar se Teherani do të vazhdonte t’i rezistonte agresionit të tij.
Në të njëjtën kohë, zyrtarët amerikanë dhe izraelitë në javët e fundit kanë ripërtërirë thirrjet për ndryshime politike në Iran, duke nënvizuar intensitetin e konfrontimit që përcaktoi periudhën e fundit të sundimit të Khameneit.
Në një deklaratë që njoftonte vdekjen e Khameneit, Trump tha se “nuk ishte në gjendje të shmangte Inteligjencën tonë dhe Sistemet e Gjurmimit shumë të Sofistikuara dhe, duke punuar ngushtë me Izraelin, nuk kishte asgjë që ai, ose udhëheqësit e tjerë që janë vrarë së bashku me të, mund të bënin”.
Presidenti amerikan përsëriti gjithashtu thirrjen e tij për “popullin iranian që të rimarrë vendin e tij”.
Vdekja e Khameneit largon një nga figurat më të rëndësishme në politikën moderne të Lindjes së Mesme – një udhëheqës që formësoi identitetin ideologjik të Iranit, aleancat rajonale dhe konfrontimin dekadash të gjatë me Perëndimin.
Pasiguria me të cilën përballet tani Teherani mund të jetë po aq e rëndësishme sa sundimi i tij, ndërsa Irani po lundron në rrugën e trashëgimisë së lidershipit mes tensioneve të larta rajonale dhe përpjekjeve të brishta diplomatike./Anadolu
