Shkencëtarët në copëtuesin më të madh të atomit në botë kanë lëshuar një plan për një pasardhës shumë më të madh që mund të ndihmojë në zgjidhjen e enigmave të mbetura të fizikës.
Planet për Përplasjen Rrethore të së Ardhmes – një rreth 91 kilometra përgjatë kufirit franko-zviceran dhe nën liqenin e Gjenevës – të publikuara vonë të hënën vendosin detajet përfundimtare të një projekti afërsisht një dekadë në përgatitje në CERN, Organizata Evropiane për Kërkime Bërthamore.
FCC do të kryente eksperimente me precizion të lartë në mesin e viteve 2040 për të studiuar “fizikën e njohur” në detaje, më pas do të hynte në një fazë të dytë – të planifikuar për vitin 2070 – që do të kryente përplasje me energji të lartë të protoneve dhe joneve të rënda që do të “hapnin derën drejt së panjohurës”, tha Giorgio Chiarelli, një drejtor i Institutit Kombëtar të Kërkimeve në Nuclears.
“Historia e fizikës tregon se kur ka më shumë të dhëna, zgjuarsia njerëzore është në gjendje të nxjerrë më shumë informacion sesa pritej fillimisht,” tha Chiarelli, i cili nuk ishte i përfshirë në planet, në një e-mail.
Për afërsisht një dekadë, mendjet kryesore në CERN kanë përgatitur plane për një pasues të Përplasësit të Madh të Hadronit, një rrjet magnetësh që përshpejtojnë grimcat përmes një tuneli nëntokësor 27 kilometra (17 milje) dhe i përplas ato së bashku me shpejtësi që i afrohen shpejtësisë së dritës.
“Në fund të fundit ajo që ne do të donim të bënim është një përplasës që do të prodhojë 10 herë më shumë energji sesa ajo që kemi sot”, tha Arnaud Marsollier, një zëdhënës i CERN. “Kur keni më shumë energji, atëherë mund të krijoni grimca që janë më të rënda.”
Studimi parashtron veçori si rruga e propozuar, ndikimi mjedisor, ambiciet shkencore dhe kostoja e projektit. Ekspertët e pavarur do të hedhin një vështrim përpara se dy duzina vende anëtare të CERN – të gjitha evropiane përveç Izraelit – të vendosin në vitin 2028 nëse do të ecin përpara, duke filluar nga mesi i viteve 2040 me një kosto prej rreth 14 miliardë franga zvicerane (rreth 16 miliardë dollarë).
Zyrtarët e CERN-it kanë mbrojtur premtimin e zbulimeve shkencore që mund të nxisin inovacionin në fusha si kriogjenika, magnetet superpërçues dhe teknologjitë e vakumit që mund të përfitojnë njerëzimin. Ekspertët e jashtëm theksuan premtimin për të mësuar më shumë rreth bozonit Higgs, grimca e pakapshme që ndihmoi në shpjegimin se si u formua materia pas Big Bengut.
Përplasësi i ri “ofron mundësi dhe mundësi emocionuese për komunitetin e fizikës së grimcave, dhe në të vërtetë të gjithë fizikën, në skenën botërore”, tha Toback, i cili nuk ishte i lidhur me studimin dhe që punoi për vite në përplasësin Fermilab Tevatron në Shtetet e Bashkuara që u mbyll në 2011.
Puna në përplasësin e grimcave konfirmoi në vitin 2013 ekzistencën e bozonit Higgs – pjesa qendrore në një enigmë të njohur si modeli standard që ndihmon në shpjegimin e disa forcave themelore në univers.
Shkencëtarët, inxhinierët dhe partnerët e CERN-it pas studimit morën parasysh të paktën 100 skenarë të ndryshëm për përplasjen e re përpara se të arrinin me perimetrin e propozuar prej 91 kilometrash në një thellësi mesatare prej 200 metrash (656 këmbë). Tuneli do të jetë rreth 5 metra (16 këmbë) në diametër, tha CERN.
“Përfundimisht ajo që ne do të donim të bënim është një përplasës që do të prodhojë dhjetë herë më shumë energji sesa ajo që kemi sot”, tha Arnaud Marsollier, një zëdhënës i CERN. “Kur keni më shumë energji, atëherë mund të krijoni grimca që janë më të rënda.”
Një përplasës më i madh do të ofronte gjithashtu saktësi më të madhe për të ndihmuar në përcaktimin e veçorive të bozonit Higgs, të cilit “ne kemi një lloj imazhi të paqartë” tani, shtoi ai./AP/
